Gần đây mình đọc về một khái niệm tâm lý học có tên là Thiên kiến nhận thức muộn (Hindsight Bias). Nói một cách đơn giản, đó là xu hướng tin rằng sau khi một kết quả đã xảy ra, mình hoàn toàn có thể dự đoán trước hoặc đáng lẽ phải biết nó sẽ xảy ra như vậy.
Mình nhận ra đây là một trong những thiên kiến ảnh hưởng rất nhiều đến cách chúng ta nhìn nhận bản thân, đặc biệt là trong hành trình phát triển sự nghiệp và trưởng thành. Một công việc không như mong đợi, một quyết định đầu tư không hiệu quả, một mối quan hệ kết thúc hay một cơ hội đã bỏ lỡ. Khi nhìn lại, chúng ta rất dễ nói với bản thân rằng: “Lẽ ra mình phải biết.” “Mình đã thấy trước rồi.” “Nếu ngày đó chọn khác đi thì tốt biết mấy.”
Vấn đề là người đang đưa ra phán xét đó không còn là người của ngày hôm ấy nữa.
Người của hiện tại đang sở hữu những thông tin, trải nghiệm và nhận thức mà người của quá khứ chưa từng có. Chúng ta vô thức dùng kiến thức của hôm nay để đánh giá một quyết định được đưa ra bằng dữ liệu của ngày hôm qua. Và rồi gọi đó là sai lầm.
Điều này làm mình nghĩ rất nhiều về cách chúng ta học từ quá khứ. Nhiều người tin rằng trưởng thành là nhìn lại và tìm ra mình đã sai ở đâu. Nhưng mình thấy có một cách nhìn khác hữu ích hơn. Trưởng thành là nhìn lại và hiểu tại sao phiên bản của mình khi đó lại đưa ra quyết định như vậy.
Đó là sự khác biệt giữa học hỏi và phán xét.
Trong phát triển sự nghiệp, mình thấy rất nhiều người mắc kẹt ở điểm này. Họ dành nhiều năm để tiếc nuối một lựa chọn cũ. Họ nghĩ giá như ngày đó không nghỉ việc. Giá như ngày đó nhận lời. Giá như ngày đó học ngành khác. Nhưng càng đi nhiều, mình càng thấy chất lượng của một quyết định không thể được đánh giá chỉ bằng kết quả cuối cùng.
Một quyết định tốt vẫn có thể dẫn đến kết quả không như mong muốn. Một quyết định chưa đủ tốt đôi khi vẫn cho kết quả đẹp vì may mắn hoặc hoàn cảnh thuận lợi. Điều quan trọng hơn là tại thời điểm đó, mình đã suy nghĩ như thế nào, đã cân nhắc những gì và đã hành động với mức độ nhận thức tốt nhất mình có hay chưa.
Một điều khác mình học được từ thiên kiến nhận thức muộn là nó làm chúng ta mất đi sự cảm thông. Không chỉ với người khác mà còn với chính mình. Chúng ta trách một người vì họ không nhìn thấy điều mà chỉ sau khi mọi chuyện xảy ra mới trở nên rõ ràng. Chúng ta cũng trách bản thân vì đã không biết điều mà bản thân lúc đó không thể nào biết được.
Càng lớn, mình càng thấy một câu hỏi hữu ích hơn rất nhiều so với câu hỏi: “Tại sao mình lại quyết định như vậy?”
Đó là:
“Nếu quay trở lại thời điểm đó, với đúng lượng thông tin, trải nghiệm và nhận thức mình có khi ấy, liệu mình có thực sự làm khác đi được không?”
Rất nhiều lần, câu trả lời là không.
Và đó không phải là dấu hiệu của thất bại.
Đó là dấu hiệu cho thấy mình đã sống, đã lựa chọn và đã học được điều gì đó để trở thành phiên bản của ngày hôm nay.
Có lẽ phát triển bản thân không bắt đầu bằng việc trở nên khôn ngoan hơn quá khứ.
Nó bắt đầu bằng việc học cách cảm thông hơn với quá khứ của chính mình. 🫶